[Rośliny od A do Z]  [Materiał nauczania]  [Ciekawe strony]  [Kontakt] 

Rośliny do ogrodu i mieszkania możemy pozyskiwać w dwojaki sposób: kupując dorosłe rośliny w sklepach ogrodniczych lub rozmnażając posiadane już egzemplarze. Ten pierwszy sposób, aczkolwiek łatwy, jest dość kosztowny, szczególnie gdy mamy do obsadzenia duże powierzchnie. Polecam go szczególnie wtedy, gdy natrafimy na jakiś wyjątkowej urody okaz. Zdecydowanie jednak zachęcam wszystkich do zainteresowania się mnożeniem roślin we własnym zakresie, rozpoczynając swoją twórczą przygodę od "włożenia do słoika z wodą zaszczepki kwiatka doniczkowego".

---

 |  Rozmnażanie generatywne |  Rozmnażanie wegetatywne  | Tabela rozmnażania roślin zielnych  |  Tabela rozmnażania roślin drzewiastych |

---

| Tabela rozmnażania roślin doniczkowych  |  Tabela rozmnażania roślin szklarniowych  |

---

 

 

Rozmnażanie generatywne

Jest to rozmnażanie płciowe, przy pomocy nasion. W ten sposób rozmnażamy wszystkie rośliny jednoroczne i dwuletnie, wiele bylin oraz krzewów i drzew. Zalety tego sposobu rozmnażania to:

• otrzymanie jednorazowo dużej liczby osobników;

• duża zdrowotność otrzymanych roślin;

• możliwość otrzymania roślin o nowych kombinacjach cech (cenione przez hodowców pracujących nad nowymi odmianami).

Rozmnażanie generatywne ma też wady:

• otrzymanie zróżnicowanego, niejednorodnego materiału (w zależności od gatunku);

• późne wchodzenie w okres kwitnienia i owocowania (szczególnie niepożądane w przypadku drzew ozdobnych z owoców);

• trudności z pozyskaniem wartościowego materiału siewnego (w zależności od gatunku);

• długi okres spoczynku i kiełkowania nasion (w zależności od gatunku).

Zbiór nasion

Większość nasion powinna być zbierana w okresie pełnej dojrzałości, dlatego też owoce należy zostawić na roślinie tak długo jak to jest tylko możliwe. Wiele roślin natychmiast po dojrzeniu owoców wyrzuca nasiona na duże odległości (np. popularne bratki), dlatego warto zastosować osłonę z folii lub papieru. Im dłużej utrzymamy nasiona na roślinie, tym lepiej będą się one przechowywały i ich wartość użytkowa będzie wyższa. Nasiona schowane w mięsistym owocu (np. ligustru, róży, jabłoni itp.) wydobywamy po wcześniejszym namoczeniu owoców. Po ok. 24 godzinach zgniatamy rozmoczone owoce i zbieramy z wody nasiona. Następnie przemywamy nasiona wodą z resztek miąższu (zawiera on substancje hamujące kiełkowanie nasion), suszymy i wywiewamy, dzięki czemu oddzielimy nasiona od resztek miąższu owocu. Nasiona roślin jednorocznych i dwuletnich warto kupować od znanych firm nasiennych, produkujących nasiona wyselekcjonowane, z których wyrosną rośliny o określonych cechach.

Zabiegi przesiewne

Wiele roślin, szczególnie krzewów i drzew pochodzących z naszej strefy klimatycznej, wymaga specyficznych zabiegów, umożliwiających kiełkowanie nasion. Do zabiegów tych należą: stratyfikacja i skaryfikacja.

Stratyfikacja (od słowa stratum czyli warstwa) polega na przechowywaniu nasion przez okres kilku-kilkunastu miesięcy (w zależności od gatunku) w warstwach wilgotnego podłoża (torf, piasek) w temperaturze 0-10^oC. Zabieg ten ma imitować naturalne warunki, jakim poddane są nasiona w okresie zimy. Nasiona naszych rodzimych drzew i krzewów po opadnięciu na ziemię, narażone są na deszcze, przykrycie ziemią, liśćmi i śniegiem, gdzie w temperaturze bliskiej 0^oC pozostają do wiosny. Nie są w stanie wykiełkować w czasie nawet bardzo ciepłej jesieni i zimy, ponieważ zawierają duże stężenie inhibitorów wzrostu (substancji hamujących rozwój). Jest to tzw. spoczynek bezwzględny, polegający na tym, że bez względu na warunki pogodowe nasiona nie są w stanie wykiełkować, póki nie zmaleje stężenie inhibitorów wzrostu. Podczas stratyfikacji  inhibitory są sukcesywnie wymywane, aż do zakończenia spoczynku bezwzględnego. Od tego momentu nasiona wchodzą w tzw. spoczynek względny, uzależniony od warunków pogodowych. Dzięki temu przystosowaniu nasiona roślin drzewiastych z naszego klimatu są zabezpieczone przed kiełkowaniem wcześniejszym niż na wiosnę. Ta znajomość biologii spoczynku i kiełkowania pozwala szkółkarzom na prawidłowe przygotowanie nasion w zależności od gatunku. W praktyce zabieg ten polega na umieszczeniu nasion w pojemnikach (skrzynki, doniczki) warstwami na przemian z wilgotnym podłożem i umieszczenie pojemników w chłodniach. Podłoże należy podlewać, tak aby stale było umiarkowanie wilgotne. Niewielkie ilości nasion można wymieszać z podłożem i przechowywać w zamkniętych woreczkach foliowych w lodówce.

Skaryfikacja polega na niszczeniu twardej, nieprzepuszczalnej skorupy nasiennej. Wszystkie nasiona do wykiełkowania potrzebują wody, która powoduje ich napęcznienie. Jeżeli skorupa jest nieprzepuszczalna dla wody, to nasiona nie są w stanie spęcznieć i nie wykiełkują. Skaryfikację wykonuje się przede wszystkim dla nasion palm i roślin motylkowych (np. łubiny, robinia akacjowa). Sposoby skaryfikacji:

- mechaniczna - polega na nacinaniu nasion np. tłuczonym szkłem czy papierem ściernym (specjalne bębny wypełnione okruchami szkła lub zaopatrzonymi w tarcze z papierem ściernym);

- chemiczna - polega na traktowaniu nasion stężonymi kwasami (moczenie w roztworach kwasów przez okres uzależniony od gatunku rośliny);

- fizyczna - polega na traktowaniu nasion na przemian gorącą i zimną wodą, co spowoduje pękanie skorupy nasiennej (podobnie jak szkło pęka pod wpływem nagłych zmian temperatur). Można też moczyć nasiona w wodzie o temperaturze 40^oC przez 24-48 godzin.

Nasiona roślin rabatowych (jednorocznych i dwuletnich) nie muszą być stratyfikowane, a tylko niektóre wymagają skaryfikacji. Natomiast firmy nasienne coraz częściej stosują różne sposoby uszlachetniania nasion:

• inkrustacja - pokrycie powierzchni nasion środkami grzybobójczymi i owadobójczymi (fungicydami i insektycydami), a następnie cienką warstwą ochronnej "glazury".

• granulowanie - mieszanie bardzo drobnych nasion (begonia, kaktusy) ze specjalną masą, wyciskanie przez prasę i suszenie. Otrzymuje się granulki, w których znajduje się kilka nasion. Takie granulki można wysiewać punktowo, dużo rzadziej, ograniczając w ten sposób i opóźniając zabieg pikowania siewek.

• otoczkowanie - pokrywanie bardzo drobnych nasion grubą warstwą mieszanki torfowo-gliniastej z dodatkiem pyłu wulkanicznego, która uczyni je większymi i łatwiejszymi do wysiewu. Często do otoczki dodaje się hormony stymulujące wzrost oraz środki ochrony roślin. Po umieszczeniu nasion w wilgotnym podłożu otoczka powoli się rozpuszcza.

• taśmy nasienne - umieszczenie nasion na wąskiej, pokrytej klejem  taśmie papieru.

Siew, pielęgnacja zasiewów, pielęgnacja siewek - patrz uprawa roślin jednorocznych

Jest to rozmnażanie wykorzystujące zdolności restytucyjne roślin. Ogromną zaletą tego rozmnażania jest otrzymywanie potomstwa identycznego jak roślina mateczna. Ma to ogromne znaczenie szczególnie w przypadku rozmnażania cennych odmian. Sposoby rozmnażania wegetatywnego:

• sadzonki: pędowe (zielne, półzdrewniałe, zdrewniałe), liściowe, korzeniowe;

• podział

• odkłady poziome i pionowe (kopczykowanie)

• odrosty korzeniowe

• okulizacja i szczepienie

• in vitro

• zarodniki (paprocie)

Dodatkową zaletą rozmnażania wegetatywnego jest szybsze wchodzenie w okres kwitnienia i owocowania (szczególnie ważne w przypadku otrzymywania drzew i krzewów owocowych). Pobrane części wegetatywne (pędy, liście, korzenie) mają wiek rośliny matecznej, dlatego cała roślina potomna będzie tak stara jak jej "rodzic".

Sadzonki

Sadzonką nazywamy część rośliny odciętą od rośliny matecznej, która po umieszczeniu w odpowiednim podłożu wytworzy korzenie i stanie się oddzielną rośliną. Ze względu na pobraną część rośliny wyróżniamy sadzonki pędowe, liściowe i korzeniowe.

Sadzonki pędowe

sporządza się z dobrze wykształconego, nie kwitnącego pędu, najlepiej z części środkowej (część wierzchołkowa jest zbyt młoda i nie nadaje się na sadzonki). Ten rodzaj sadzonek jest stosowany najczęściej, zarówno przy rozmnażaniu drzew i krzewów, jak i roślin doniczkowych. Sadzonki pędowe dzielimy na zielne, półzdrewniałe i zdrewniałe. Sadzonki zielne sporządzamy wtedy, gdy pędy nie są jeszcze zdrewniałe, najlepiej w VII, najpóźniej do połowy VIII. Jest to sposób wymagający chyba największej pracy ze strony szkółkarza, choć najszybciej uzyskujemy ukorzenione sadzonki. Sadzonki te są pobierane z liśćmi, więc intensywnie transpirują (parują z liści), co w połączeniu z wysokimi temperaturami w lipcu i niską wilgotnością powietrza powoduje natychmiastowe więdnięcie sadzonek. Dlatego sukces w ukorzenieniu można uzyskać tylko przy zapewnieniu intensywnego zraszania i wietrzenia pomieszczeń z sadzonkami. Zdecydowanie łatwiejsze w pielęgnacji, choć dłużej ukorzeniające się są sadzonki półzdrewniałe i zdrewniałe. Sadzonki półzdrewniałe sporządza się w drugiej połowie VIII i we IX. Pędy są wtedy już lekko zdrewniałe (trzaskają podczas zginania pędu), ale fotosyntetyzują, więc należy je ciąć z liśćmi. Ukorzeniają się nieco dłużej niż sadzonki zielne, ale są mniej wrażliwe i nie wymagają takiej opieki jak sadzonki zielne. Sadzonki zdrewniałe natomiast sporządza się w okresie bezlistnym ("gołe patyki" zbierane w XI), ukorzeniają się one znacznie dłużej, ale nie więdną tak szybko jak ulistnione sadzonki zielne.

Długość sadzonek

U większości gatunków korzenie wytwarzane są w tzw. węzłach, czyli miejscach wyrastania nowych pędów i liści. Dlatego też każda sadzonka powinna posiadać przynajmniej 1 węzeł, który po włożeniu do podłoża wyda korzenie. Ponadto sadzonka powinna mieć drugi węzeł, z którego nad podłożem wyrosną nowe pędy i liście. Można więc przyjąć, że minimalna długość sadzonki powinna wynosić 2 węzły. Trudno natomiast określić długość sadzonki w centymetrach, gdyż długość międzywęźla (odległości od węzła do węzła) jest cechą gatunkową. Nie warto jednak robić tak małych sadzonek, gdyż długo trzeba czekać, aż roślina uzyska wartość handlową. Jest to zasadne jedynie wtedy, gdy dysponujemy małą ilością bardzo cennego materiału i chcemy szybko uzyskać dużo nowych roślin. Nie powinno się też wykonywać zbyt długich sadzonek, gdyż gorzej się one ukorzeniają - są bardziej narażone na wysychanie, szczególnie sadzonki zielne i półzdrewniałe.

Wykonywanie sadzonek

Cięcie sadzonek powinno się zawsze wykonywać ostrymi, sterylnymi narzędziami. Z roślin matecznych pobieramy sekatorem całe pędy, które następnie tniemy na sadzonki w pomieszczeniu. Sadzonki zielne tniemy ostrym nożem w chłodnym wilgotnym pomieszczeniu, zabezpieczonym przed upałami. U gatunków mających szczególnie duże blaszki liściowe wskazane jest przycięcie liści w celu ograniczenia powierzchni parowania. Ucięte sadzonki zabezpieczamy natychmiast np. w wilgotnych woreczkach foliowych. Wysadzanie przygotowanego materiału powinno się odbyć jak najszybciej, gdyż sadzonki łatwo więdną lub pleśnieją. Pędy na sadzonki zdrewniałe pobieramy z jednorocznych zdrowych pędów, po opadnięciu liści, najlepiej po pierwszych mrozach. Pędy zabezpieczamy w wilgotnych, chłodnych pomieszczeniach, aż do momentu, gdy będziemy gotowi do cięcia pędów na sadzonki. Pędy można ciąć całą zimę, gotowe sadzonki natychmiast wiążemy w pęczki i dołujemy w wilgotnym podłożu. Wysadzamy je do podłoża wiosną.

Podczas cięcia sadzonek należy pamiętać o ich biegunowości - ukorzenią się tylko włożone dolną częścią do podłoża. W tym celu wykonujemy inne cięcie na dole, inne na górze. Cięcie dolne wykonujemy prostopadle tuż pod pąkiem (patrz rysunek), a górne ukośnie nad pąkiem (tak aby woda opadowa spływała z sadzonki). Sadzonki najlepiej jest ciąć ostrym nożem. Pędy, które mają bardzo gęsto osadzone węzły (np. ligustr) nie trzeba się przejmować liczeniem węzłów i do cięcia całych naręczy pędów można wykorzystać np. piłę elektryczną.

Podłoże do ukorzeniania sadzonek

Podłoże do sadzonkowania powinno mieć podobne właściwości jak podłoże do wysiewu nasion - powinno być przepuszczalne, a jednocześnie trzymające wodę, sterylne i ciepłe. Bardzo dobrym podłożem jest mieszanka torfu z piaskiem, torfu z perlitem, a nawet sam torf. Podłoże nie musi być bogate w substancje pokarmowe, ponieważ ukorzenione sadzonki są natychmiast przesadzane do doniczek. Sadzonki zdrewniałe można wysadzać bezpośrednio do gruntu, do dobrze uprawionej, zdrenowanej gleby.

Wysadzanie i pielęgnacja sadzonek

Sadzonki przed włożeniem do podłoża traktujemy ukorzeniaczem (proszkiem lub papką zawierającą hormony roślinne pobudzające rozrost kalusa, a następnie korzeni) i umieszczamy w skrzynkach, doniczkach lub bezpośrednio w gruncie. Pojemniki z sadzonkami przykrywamy materiałem zapobiegającym parowaniu (szczególnie ważne w przypadku sadzonek zielnych), np. agrowłókniną. Temperatura powietrza podczas ukorzeniania sadzonek powinna wynosić ok. 20^oC, natomiast podłoże powinno być o kilka stopni wyższa. Latem, podczas ukorzeniania sadzonek zielnych w szklarni, tunelu lub inspekcie, temperatura powietrza i podłoża przekracza nieraz 50^oC, dlatego niezbędne jest systematyczne wietrzenie pomieszczeń i cieniowanie całych pomieszczeń (np. białą farbą) lub pojemników (maty cieniujące). W bardzo suchym letnim powietrzu jest zbyt mało pary wodnej, aby sadzonki zielne nadmiernie nie parowały. Dlatego też niezbędne jest opryskiwanie roślin lub zainstalowanie systemu zraszającego lub wręcz zamgławiającego. Ukorzenianie sadzonek zielnych wiąże się z najtrudniejszą pielęgnacją podczas ukorzeniania, ale okres tworzenia korzeni jest stosunkowo najkrótszy (niektóre gatunki ukorzeniają się już po 10-14 dniach) - pielęgnacja intensywna i kosztowna ale krótka. Sadzonki zielne nie wymagają takich zabiegów (nie posiadają liści i nie ukorzeniają się w czasie upałów), ale ukorzeniają się dłużej.

Tabela rozmnażania roślin zielnych

1 - jednoroczna, 2 - dwuletnia, b - bylina