Rośliny jednoroczne

• szarłat zwisły (Amaranthus caudatus) - nazwę swoją zawdzięcza szkarłatnemu zabarwieniu liści, łodyg i kwiatów. Potocznie roślina ta nazywana jest "lisim ogonem", ponieważ kwiatostany jej przypominają kitę rudzielca, a przy tym mogą osiągać imponujące rozmiary.

• begonia stale kwitnąca (Begonia semperflorens) - zwana jest inaczej ukośnicą ze względu na niesymetryczne liście. Kwiaty są rozdzielnopłciowe (tzn. oddzielnie kwiaty męskie, oddzielnie żeńskie). Jej bardzo drobne nasiona wysiewa się już w XII/I do ogrzewanych szklarni. Następnie pikuje się je 2-3-krotnie (przy czym 2 pierwsze pikowania przeprowadza się przy pomocy specjalnych widełek, ponieważ siewki begonii są zbyt małe, by je uchwycić palcami!). Gatunek ten musi być wysiany tak wcześnie, gdyż jego okres wegetacji jest bardzo długi i roślina musi zdążyć zakwitnąć. Jest to jedna z nielicznych roślin jednorocznych , która w naszych ogrodach może być sadzona w miejscach półcienistych.

• nagietek lekarski (Calendula officinalis) - to przede wszystkim wspaniała roślina ozdobna, kwitnąca do pierwszych mrozów. Ale jest też od dawna cenioną rośliną leczniczą (działa bakteriobójczo, moczopędnie, przeciwzapalnie). Do sporządzania naparów używa się płatków kwiatów i liści, natomiast z kwiatów (tylko pomarańczowych!) robi się nalewki, maseczki, a także olej nagietkowy. Mocny napar z płatków służył także do barwienia produktów spożywczych.

• klarkia wytworna (Clarkia elegans) - nazywana inaczej dzierotką. Poza pięknymi, barwnymi kwiatami, przyciągają wzrok jej amarantowo nabiegnięte pędy. Najczęściej jest wysiewana bezpośrednio do gruntu, jeżeli jednak chcemy przyspieszyć kwitnienie, to można ją wysiać w III pod osłonami. Aby dłużej kwitła w wazonie wyrywa się ją wraz z korzeniami.

• celozja srebrzysta (Celosia argentea) - ma dwie odmiany - "Cristata" - grzebieniasta (tworzy grzebienie kwiatów na staśmionej łodydze) oraz "Plumosa" - pierzasta (kwiaty zebrane w  wiechy, wyglądające z daleka jak płomyki ognia). Kwitnienie ich trwa aż do późnej jesieni. Jest rośliną rabatową, ale także doniczkową i stosowaną na kwiat cięty.

• kosmos podwójnie pierzasty (Cosmos bipinnatus) - nazywany też onętkiem, ponętkiem oraz warszawianką. Charakteryzuje się bardzo zwiewnym, ażurowym pokrojem dzięki pierzastym, "koperkowym" liściom. Kwiaty doskonale znane z wiejskich ogródków świetnie nadają się do wazonu. Bardzo dobrze znosi przesadzanie - nawet okazy już kwitnące.

• goździk ogrodowy (Dianthus caryophyllus) - od gatunku tego wywodzą się goździki szklarniowe. W uprawie gruntowej zastosowanie ma grupa odmian pod wspólną nazwą Szabo. Ich okres wegetacji jest bardzo długi, dlatego też nasiona wysiewa się już w I / III. Stosowany jest przede wszystkim jako kwiat cięty.

• dimorfoteka zatokowa (Dimorphoteca sinuata) - nazywana inaczej złotokwiatem lub szafrankiem. Cenna roślina do ogródków skalnych i pojemników. Jej kwiaty wyglądają jak polakierowane, gdyż pięknie błyszczą w słońcu. Otwierają się one tylko w słoneczne dni, natomiast zamykają wieczorem i w pogodę pochmurną i deszczową.

• maczek kalifornijski (Eschscholtzia californica) - zwany też pozłotką albo eszolcją. Gatunek ten jest ozdobny przede wszystkim z dużych, złocistych kwiatów, ale także z sino zabarwionych, delikatnie pierzastych liści. Wytwarza bardzo gruby, przypominający marchewkę korzeń. Kwiaty maczka zamykają się wieczorem i w pochmurne dni. Maczek można wysiewać już jesienią - wtedy otrzymamy wcześniej kwitnące rośliny.

• godecja wielkokwiatowa (Godetia grandiflora) - nazywana też azalią letnią ze względu na podobieństwo kwiatów do azalii. Kwitnienie jej jest obfite i długie (do X).

• słonecznik roczny (Helianthus annuus) - kojarzy się wszystkim z rośliną dorastającą do 200 cm, choć podobno w Wielkiej Brytanii rekordzista osiągnął 600cm! Tymczasem niektóre odmiany (np. z serii Pacino, `Teddybar`, `Big Smile`) mają zaledwie 12 - 40cm.

• wilec purpurowy (Ipomoea purpurea) i powój trójbarwny (Convolvulus tricolor) - to gatunki pnące  (wiją się wokół podpory pędami) często mylone ze względu na podobieństwo lejkowatych kwiatów. Jednakże bardzo łatwo można je rozpoznać po liściach - wilec ma liście sercowate, a powój lancetowate. Ponadto kwiaty powoju w dni pochmurne oraz wieczorem i w nocy są zamknięte i spiralnie skręcone, natomiast kwiaty wilca zamykają się rano w dni słoneczne, a otwierają dopiero po południu!

• mietelnik żakula (Kochia scoparia) - nazywany jest inaczej "cyprysikiem letnim", ponieważ z daleka do złudzenia przypomina ten krzew iglasty. Jest jednak rośliną jednoroczną, niezdrewniałe, a liście są nitkowate i miękkie (nie igły). Ozdobny jest przede wszystkim z pokroju i liści, natomiast kwiaty są niepozorne, małe, zielonkawe. Jesienią liście przebarwiają się na czerwono. Jest to doskonały i bardzo ceniony gatunek na jednoroczne żywopłoty (doskonale znosi przycinanie) oraz jako roślina osłonowa. Można go produkować z rozsady (wtedy nasiona wysiewamy w III do inspektu) lub wysiewać w IV wprost do gruntu.

• groszek pachnący (Lathyrus odoratus) - jest to gatunek pnący i pięknie pachnący. Przyczepia się do podpory za pomocą wąsów czepnych na końcach liści. Kwiaty groszku pachnącego mają zawsze barwy pastelowe i doskonale nadają się do niewielkich bukiecików. Groszek można uprawiać na kwiat cięty w szklarniach (10-12 ^oC) - wtedy otrzymujemy kwitnące rośliny już w  III-IV. Do gruntu siejemy bardzo wcześnie, bo już w III-IV, ponieważ nie boi się wiosennych przymrozków. Warto go dosiewać co 2-3 tygodnie, gdyż okres kwitnienia jednej rośliny jest stosunkowo krótki (ok.3 tygodni). Groszek  lubi glebę z dużą ilością wapnia.

• smagliczka nadmorska (Lobularia maritima) - roślina skalna i obwódkowa o bardzo przyjemnie pachnących, białych kwiatkach. Po kwitnieniu warto roślinę przyciąć, co pobudzi ją do powtórnego kwitnienia. Nazwa może nieco mylić, ponieważ nasuwa skojarzenia z żółto kwitnącą, wieloletnią smagliczką skalną (Alyssum saxatile).

• łubin ogrodowy (Lupinus x hybridus) - kojarzony jest przede wszystkim z rośliną użytkową stosowaną jako nawóz zielony - korzenie łubinu żyją w symbiozie z bakteriami brodawkowymi, wiążącymi azot atmosferyczny. Jako roślina ozdobna charakteryzuje się barwnymi, dużymi, widocznymi z daleka kwiatostanami, które utrzymują się bardzo długo na roślinie. Łubin nie znosi przesadzania ze względu na głęboki, palowy system korzeniowy.

• maciejka (Matthiola bicornis) - nazywana przez botaników lewkonią dwurożną. W ogrodzie roślinki tej nie widać, natomiast wieczorem i nocą nie sposób oprzeć się jej pięknemu zapachowi. Jest to bowiem gatunek "ozdobny z zapachu". Aby cieszyć nos zapachem maciejki przez całe lato warto co 2-3 tygodnie dosiewać ją (nie powtarza kwitnienia).

• portulaka  (Portulaca sp) - do rodzaju tego należą nie tylko znane i lubiane rośliny ozdobne (Portulaca grandiflora), ale także cenne rośliny warzywne. Najbardziej znana jest portulaka pospolita (Portulaca oleraceae), która jest jedną z najdawniej uprawianych przez człowieka roślin. Należy do warzyw liściowych o dużej wartości odżywczej (witaminy A,C,B₁ i B₂, cukry, białka, związki mineralne - Ca, P, Fe) oraz smakowej (kwaskowy smak i korzenny zapach). Może być spożywana na surowo lub przygotowuje się ją jak szpinak. Pączki portulaki można marynować (namiastka kaparów) - podobnie jak owoce nasturcji. Kwiaty portulaki pospolitej nie mają takiego znaczenia zdobniczego jak portulaki wielkokwiatowej - są żółte i niepozorne.

• rącznik pospolity (Ricinus communis) - nazywany jest przez niektórych jednorocznym kasztanowcem ze względu na kształt liści i kolczaste owoce. Cała roślina jest bardzo silnie trująca, a z oleistej cieczy wydobywanej z wnętrza nasion produkowany jest olej rycynowy. Jest, obok słoneczników, rekordzistą w szybkości wzrostu - potrafi w ciągu jednego sezonu dorosnąć do 3 metrów!

• aksamitki (Tagetes sp) - nazywane inaczej "byczkami", "kopciuszkami", "żaczkami", "turkami" lub "śmierdziuszkami" są jednymi z najbardziej uniwersalnych roślin jednorocznych w ogródkach, na skwerach, kwietnikach i pojemnikach. Mają wiele zalet (piękne barwy kwiatów, długi okres kwitnienia, niewybredność), mają też i wadę ... niezbyt ładnie pachną. Dla ogrodnika może to być jednak i zaleta, ponieważ... "zapach" ten i smak uwielbiają ślimaki, warto więc stosować aksamitki jako rośliny odciągające te uporczywe mięczaki od wartościowszych roślin.

• nasturcja większa (Tropaeolum majus) - znana powszechnie roślina rabatowa, pnąca, a także ... przyprawowa. Liście i kwiaty zawierają mirozynę, która nadaje im ostry, "rzeżuchowy" smak. Dodaje się je na surowo do sałatek. Natomiast charakterystyczne, pomarszczone owoce można  marynować,  zastępują one z powodzeniem kapary. Gryzione na surowo owoce nasturcji działają przeczyszczająco.

• cynia wytworna (Zinnia elegans) - nazywana jest inaczej jakobinką. Tej rośliny nie powinno zabraknąć w żadnym ogródku. Można ją produkować z rozsady lub wysiewać na początku maja wprost do gruntu. Doskonale znosi przesadzanie, możliwe jest więc sadzenie na miejsce stałe nawet kwitnącej rozsady. Jest to też podstawowa roślina do letnich bukietów, ponieważ ma bardzo sztywne pędy i zachowuje świeżość w wazonie nawet przez 2 tygodnie.

Rośliny dwuletnie

• prawoślaz różowy (Althaea rosea) - nazywany inaczej malwą, kojarzony jest nieodłącznie z polska wsią, choć nie jest gatunkiem rodzimym - przyjechał do nas z dalekich Chin i Azji Mniejszej. W uprawie jest już od średniowiecza. Jest cenioną rośliną ozdobną, ale także leczniczą. Płatki kwiatów zawierają bardzo dużo śluzu, garbniki i antocyjany. Działają one przeciwkaszlowo, pomagają leczyć zapalenie gardła i przewodu pokarmowego. W aptekach można kupić syrop prawoślazowy, a także herbatki z dodatkiem płatków prawoślazu (cenniejszy pod tym względem jest prawoślaz lekarski - Althaea officinalis). Kwiaty o ciemniejszych barwach służą do barwienia na ciemnoczerwono win oraz środków spożywczych.

• stokrotka trwała  (Bellis perennis) - rośnie dziko na łąkach w Europie (także i w Polsce). Oprócz znanych wszystkim walorów zdobniczych ma także właściwości lecznicze. Surowcem zielarskim są kwiaty, zawierające garbniki, śluzy, olejki eteryczne i kwasy (np. jabłkowy, winowy). Działa korzystnie na wątrobę, układ pokarmowy i moczowy, a także wzmacniająco i czyszcząco.

• lak ogrodowy (Cheiranthus cheiri) - jest to nieco zapomniana, bardzo cenna roślina ozdobna oraz lecznicza. Nasiona zawierają trujące glikozydy nasercowe - cheirantynę i cheiratoksynę (działają podobnie, jak glikozydy naparstnicy).

• naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea) - Nazwa polska rośliny odzwierciedla budowę pojedynczego kwiatu - wygląda on jak naparstek i można doń włożyć palec właśnie jak do naparstka. Jest to roślina zarówno ozdobna jak i lecznicza. Liście naparstnicy zawierają glikozydy działające bardzo silnie na mięsień sercowy, są jednocześnie silną trucizną. Preparaty na bazie naparstnicy stosowane są w kardiologii. Gatunek ten możemy spotkać w Polsce - w Beskidzie Zachodnim oraz w Sudetach - jest objęty całkowitą ochroną gatunkową.

• szczeć sukiennicza (Dipsacus sativus) - gatunek ten używany jest w przędzalnictwie do gręplowania wełny i do czesania wełnianych tkanin - wykorzystuje się do tego suchych pozostałości po kwiatostanach ("szyszki"), które zaopatrzone są w ostre kolce. Inna nazwa tej rośliny - drapacz sukienniczy doskonale oddaje jej wykorzystanie w przemyśle lekkim. Obecnie zdziczałe uprawy szczeci można spotkać w okolicach zakładów włókienniczych.

• niezapominajka leśna (Myosotis sylvatica) - w wielu językach nazwa tej rośliny nawiązuje do symbolu pamięci (np. angielski, niemiecki, rosyjski). Natomiast tłumaczenie nazwy łacińskiej to "mysie ucho" - od charakterystycznego kształtu delikatnie owłosionych liści. Niezapominajka kojarzy się nieodłącznie z błękitnym kolorem kwiatów, ale w uprawie są także odmiany różowe i białe. Jest to roślinka tak lubiana, że nawet ma swój dzień w naszym kalendarzu - 15 maja.

            A oto dwie legendy związane z tą piękną rośliną:

1. Niemiecka bajka mówi o szczęściu. Jakie może dać niezapominajka (Verglssmeinnicht}, jeżeli będziemy jej wierni. Otóż pewien młodzieniec wybrał się na wędrówkę w poszukiwaniu szczęścia. Za wstążkę kapelusza zatknął kwiatek niezapominajki, który otrzymał na drogę od swojej dziewczyny w dowód pamięci. Gdy szedł przez góry, kwiatek przy kapeluszu poruszył się i nagle przed młodzieńcem otworzyły się skalne wrota, ukazując grotę wypełnioną złotem. Młodzieniec zerwał z głowy kapelusz i szybko napełnił go cennym kruszywem, usłyszał przy tym tajemniczy głos - „Nie zapomnij o najważniejszym, nie zapomnij o miłości!" Przerażony tym wołaniem poderwał się do ucieczki. Złoto nie wypadło z kapelusza, ale wypadła niezapominajka i pozostała w grocie. Młodzieniec do końca życia pozostał bogaty, ale miłości nigdy nie zaznał, bo zapomniała o nim ukochana dziewczyna.

 2. Dawno, dawno temu - tak jak bajki się zaczynają - na Podlasiu, nad rozlewiskami Bugu spacerowała Zofia z Karolem. Zaczynał się maj i na trzęsawiskach kwitły żółte kaczeńce. Zofia zauważyła w oddali małe, jasnoniebieskie kwiatki i poprosiła Karola, aby do bukietu żółtych kaczeńców dołączył jeszcze te błękitne. Karol pospieszył spełnić życzenie pięknej panny, chociaż grząskie podłoże pod stopami coraz bardziej go wciągało. Już sięgał po nie, gdy zapadł się w trzęsawisku. Jeszcze tylko podniósł rękę z bukiecikiem i ostatkiem sił, tonąc, zawołał „nie zapominaj Ka. ....". Nie zdołał dokończyć swojego imienia. Cały świat usłyszał to zawołanie i tak powstała niezapominajka, powtarzana teraz we wszystkich językach świata: Forget me not - po angielsku, Yergissmeinnicht - po niemiecku, Wu Wang Cae - po chińsku, niezabudka - po rosyjsku, Wasurena gusa - po japońsku, Forglemmigej - po duńsku, Fórglemmigej - po szwedzku, Forglem-mig-ikke - po norwesku, i pewnie w wielu jeszcze innych językach, dla których ten mały niebieski kwiatek stał się symbolem pamięci, czułym wspomnieniem czy też miłosnym pożegnaniem.

• fiołek ogrodowy - bratek (Viola x wittrockiana) - powstał w wyniku żmudnych prac hodowlanych rozpoczętych w XIX wieku. Jest krzyżówką trzech dzikich gatunków fiołków i oczywiście nie występuje dziko w naturze. Należy natomiast do jednych z najbardziej znanych roślin ozdobnych, równie często sadzonych w ogrodach, co opiewanych przez poetów. Może być stosowany zarówno do uprawy tradycyjnej (kwitnienie w IV-VI), jak i do pędzenia pod osłonami (cenna roślina doniczkowa kwitnąca w okresie wielkanocnym).

Krzewy i drzewa

• W Polsce drzewa iglaste zajmują 77,3% powierzchni lasów, a liściaste tylko 22,7%. A oto struktura gatunkowa lasów w Polsce:

• brzoza brodawkowata (Betula verrucosa = B.pendula) - jest to najpospolitsza nasza krajowa brzoza. Doskonale rośnie na glebach piaszczystych, suchych i ubogich, gdzie poza jałowcem i sosną nic nie chce rosnąć. Dlatego też należy do roślin pionierskich. W ogródkach przydomowych szczególnie polecana jest odmiana "Youngii", o przepięknym zwisającym pokroju. Kora brzozy jest biała i łuszcząca wskutek występowania w niej substancji zwanej betuliną. Dla gatunku tego charakterystyczna jest też czarna barwa nasady pnia. Brzozy żyją w mikoryzie z cennymi  grzybami jadalnymi - koźlakami. Drewno brzozy stosowane jest w meblarstwie, a młode liście i pączki w przemyśle farmaceutycznym (m.in. woda brzozowa).

• brzoza karłowata (Betula nana) -   w Polsce rośnie wyłącznie w okolicach Bydgoszczy oraz na niewielu stanowiskach w Sudetach. Jest niezwykle rzadkim reliktem polodowcowym, jest objęta całkowitą ochroną. Jest to krzew dorastający najwyżej do 50 cm, liście ma bardzo drobne, okrągłe, lekko ząbkowane.

• topola biała (Populus alba) - nazywana jest inaczej białodrzewem, ponieważ ma niezwykle białą, widoczną z daleka korę oraz biało filcowane liście - młode całe wyglądają jak pokryte watą, natomiast starsze są białe tylko od spodu. Zróżnicowany jest także kształt liści. Na długopędach przeważają liście klapowane, natomiast krótkopędy wytwarzają liście bardziej okrągłe, bez wyraźnych klap. Jak na topole, białodrzew żyje stosunkowo długo. Odnotowano, że najstarsza polska topola biała miała 500 lat (R.Sobczak : "Drzewa naszych lasów")

• topola osika (Populus tremula) - zwana też topolą drżącą, ma okrągłe, długoogonkowe liście, które drżą przy najmniejszym wietrzyku. Stąd wywodzi się powiedzenie "drżeć jak osika". Osika jest jedynym naszym leśnym gatunkiem topoli, najlepiej znoszącym niezbyt wilgotne gleby. Należy do gatunków pionierskich. Drewno osiki jest białe na całym przekroju, dobrze się łupie i używane jest m.in. do ... produkcji zapałek.